Wednesday, June 29, 2011

Khandha 5 Itu Bukan Aku!

Buddha melihat segala benda wujud dalam bentuk "gabungan" yang tiada "diri" yang sebenar. Apabila diceraikan gabungannya, maka yang dapat dilihat ialah bahagian-bahagian yang menjadi gabungan tersebut. "Diri" sebenarnya tiada. 


Contoh, sebuah kereta. Bahagian-bahagian tertentu seperti rangka, bonet, pintu, roda, kusyen dan lain-lain digabungkan kemudian dipanggil "kereta". "Kereta" itu sebenarnya tiada  kerana yang ada ialah bahagian-bahagiannya yang digabungkan. Kemudian kereta itu pula diberikan nama, misalnya Mercedes, BMW, Volvo, Honda, Proton dan sebagainya. Apabila "kereta" diceraikan maka yang ada ialah bahagian-bahagian gabungannya. Bahagian-bahagian yang diceraikan itu juga boleh diceraikan lagi menjadi bahagian-bahagian yang lebih kecil. Roda misalnya boleh diceraikan kepada rim dan tayar. Tayar pula boleh diceraikan kepada bahagian yang lebih kecil. Bahagian-bahagian yang kecil boleh diceraikan lagi menjadi lebih halus. Setiap bahagian tiada "diri" yang sebenar, kecuali hasil gabungan yang diberikan nama bagi memudahkan panggilan.


Buddha mengajar kita melihat sesuatu benda; hidup atau tidak hidup dalam bentuk gabungan, bukan dalam bentuk "diri". Ini kerana semua benda terbentuk daripada gabungan bahagian-bahagiannya atau elemen-elemennya.


Penceraian ini boleh dilakukan dalam pelbagai cara, tetapi cara yang sering digunakan ialah penceraian Khandha 5 (Siam: Khand 5).  Oleh sebab agama Buddha berkaitan dengan manusia atau makhluk, lalu penceraian merangkumi bahagian Rupa Dhamma dan Nama Dhamma. Rupa Dhamma ialah fizikal, manakala Nama Dhamma ialah mental.


Mengikut agama Buddha, manusia atau haiwan terdiri daripada 5 bahagian utama yang dipanggil Khandha 5. (Khandha bermaksud timbunan atau kumpulan). Oleh itu, "manusia" sebenarnya tiada kerana yang ada hanya Khandha 5 yang bergabung, kemudian dinamakan manusia. Apabila manusia tiada, "aku" dan "diriku" juga tiada. "Aku" sekadar panggilan kepada Khandha 5 bagi memudahkan proses komunikasi. 


Khandha 5 terdiri daripada Rupa, Vedana, Sanya, Sangkhara dan Vinyana


Rupa (Thai: rup), Vedana, Sanya, Sangkhara (sangkhan) dan Vinyana (vinyan) ini mesti difahami dengan betul jikalau ingin memahami agama Buddha. Jikalau tidak memahami Khandha 5, maka mustahil kita akan dapat memahami ajaran Buddha yang sebenar. Khandha 5 juga dipanggil Panca Khandha atau Benca Khand. 

1. Rupa - bahagian tubuh badan dan segala aktiviti tubuh badan dan tenaga yang dikeluarkan tubuh badan.


2. Vedana - perasaan iaitu bahagia, sengsara, atau tidak bahagian dan tidak sengsara yang lahir daripada sentuhan (phassa) antara objek dengan deria 5 dan hati. Contoh, apabila mata terlihat sesuatu objek (phassa) akan lahir suatu perasaan, mungkin suka, benci atau biasa sahaja. 


3. Sanya - Ingatan atau pengecaman terhadap sesuatu. Contohnya, apabila mata melihat lampu merah, Sanya akan beritahu itu lampu merah, patut berhenti. Begitu juga dengan benda lain seperti rumah, sungai, pokok, atau perasaan, seperti marah, benci, suka, semuanya dapat dibezakan. 


4. Sangkhara - Perkara yang mempengaruhi hati (minda) agar berbuat baik atau berbuat jahat, berfikir positif atau berfikir negatif. Perkara ini dipanggil Cetasika, antaranya ialah percaya, yakin, malu, takut, kasih, simpati dan lain-lain yang menjadi punca kepada Karma. 


5. Vinyana - pengetahuan melalui deria 5 dan hati. Apabila mata melihat objek (buku), maka lahirlah Vinyan mata lalu tahulah bahawa objek yang dilihat mata ialah buku. Apabila ada vinyan mata, barulah ada Vedana iaitu perasaan suka atau benci terhadap buku berkenaan. "Pengetahuan" yang lahir apabila mata melihat, telinga mendengar, hidung menghidu, lidah merasa, tubuh menyentuh dan minda memikir, dinamakan  Vinyan.  (Vinyan yang lahir melalui mata dinamakan vinyan mata.)


Rupa ialah bahagian fizikal (rupa dhamma) manakala Vedana, Sanya, Sangkhara dan Vinyana ialah bahagian mental (nama dhamma.)


Seperti telah diterangkan, Khandha 5 apabila disingkatkan jadi Rupa Dhamma dan Nama Dhamma. Rupa ialah Rupa Dhamma. 4 Khandha yang lain ialah Nama Dhamma. Apabila dikategorikan dalam Khandha Paramattha Dhamma 4: Vinyan jadi Citta (minda); Vedana, Sanya dan Sangkhara jadi Cetasika; Rupa jadi rupa, manakala Nibbana ialah Khandha Vinimut iaitu melepasi Khandha 5. 


Sanya adakalanya menyebabkan orang terkeliru dengan Sati yang juga bermaksud "ingatan/kesedaran". Tetapi kedua-duanya berbeza. Sanya dalam Panca Khandha, sedangkan Sati dalam Cetasika. 


Istilah "Vinyan" sering menyebabkan kita terkeliru. Vinyan dalam agama Buddha membawa maksud seperti di atas. Manakala "Roh" dalam agama lain juga kita panggil Vinyan. Akibatnya  ramai orang Siam apabila disebut Vinyan dalam khutbah Dhamma, mereka ingat roh atau semangat. 


Memahami Khandha 5 pada tahap biasa tidak susah, tetapi memahaminya pada tahap Paramattha tidak mudah, apatah lagi mengeluarkan "aku" dari khandha 5; memerlukan amalan samadhi-vipassana yang bersungguh-sungguh. Selagi kita tidak memahami betul-betul konsep Khandha 5, kita tidak mungkin berjaya menghapuskan "aku" dan "milikku". 


Pegangan kita bahawa Khandha 5 ialah "aku" dan "milikku" merupakan punca kepada segala Dukkha. Melonggarkan sedikit atau melepaskan sedikit pegangan ini, Dukkha akan berkurangan dan perasaan pentingkan diri juga akan berkurangan.





3 comments:

Anonymous said...

Terima kasih Tuan Pena kerana soalan saya tentang Khandha 5 terjawab.

Anonymous said...

Tuan Pena yg dihormati,

Berdosa besarkah saya sekirannya berniat baik dlm mentafsirkan hukum dunia kepada rakan sebangsa hinggakan dlm waktu yg sama menggusarkan hati mereka.

Bolehkan tuan pena memaparkan cabaran & dugaan Gautama Budha sebelum, semasa & selepas menerima Satsaru(Wahyu).

Terima kasih

Phai Chit Chindamanie.

pena reformasi said...

Tiada sesuatu yang baik boleh diperolehi dengan jalan yang mudah. Pelbagai dugaan harus ditempuhi. Jangan kata orang bisa seperti kita, Buddha pun menghadapi dugaan yang hebat sehingga ada percubaan membunuh Baginda.

Berbuat baik, dengan niat yang baik, sama ada diterima orang atau tidak, hasilnya tetap membawa Karma baik.